स्वातंत्र्यसंग्रामातील महान योद्धा, ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच’ असे निर्भीड घोषवाक्य देणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हे आधुनिक भारताच्या राष्ट्रनिर्मितीतील अत्यंत प्रभावी व्यक्तिमत्त्व होते. शिक्षण, समाजसुधारणा, राजकारण, आणि विशेषतः पत्रकारिता या क्षेत्रांतील त्यांच्या कार्याने भारतीय जनतेत आत्मभान जागवले. त्यांची आज पुण्यतिथी , हा दिवस देशभक्तीच्या ऊर्जेची आठवण करून देणारा आहे. या दिवशी त्यांच्या बहुआयामी कार्याचा गौरव करणे ही काळाची गरज आहे.
प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण: बाळ गंगाधर टिळक यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी येथे एका ब्राह्मण कुटुंबात झाला. वडील गंगाधरपंत टिळक हे संस्कृतचे विद्वान व शिक्षक होते. बालपणापासूनच टिळक यांची स्मरणशक्ती, तर्कशक्ती व स्पष्टवक्ता स्वभाव प्रसिद्ध होता. पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजमधून त्यांनी गणित विषयात बी.ए. व नंतर एल.एल.बी. ही कायद्याची पदवी प्राप्त केली. शिक्षण पूर्ण करतानाच त्यांच्यातील राष्ट्रीयतेची भावना अधिक तीव्र होत गेली.
समाजसुधारणेची आणि शैक्षणिक कार्याची सुरुवात: टिळकांचे राष्ट्रप्रेम केवळ राजकारणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाचा वसा घेतला. १८८० मध्ये त्यांनी गोपाळ गणेश आगरकर, विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांच्यासह ‘न्यू इंग्लिश स्कूल’ ची स्थापना केली. नंतर त्यांनी ‘डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी’ स्थापन केली आणि फर्ग्युसन कॉलेजच्या माध्यमातून उच्च दर्जाचे शिक्षण भारतीय तरुणांना मिळावे यासाठी प्रयत्न केले. इंग्रजी शिक्षण हे उपयुक्त ठरू शकते, पण त्याचबरोबर भारतीय मूल्यांची जपणूकही झाली पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
स्वातंत्र्यलढ्यातील पदार्पण आणि राजकीय चळवळी: टिळक हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या गरमपंथी विचारसरणीचे नेतृत्व करत होते. त्यांनी सुरवातीस नरमपंथीय नेत्यांबरोबर काम केले, परंतु त्यांना ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक धोरणांवर कठोर भूमिका घेणे आवश्यक वाटले. त्यामुळेच त्यांनी स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार हे विचार प्रभावीपणे मांडले. टिळक, लाला लजपतराय आणि बिपिनचंद्र पाल हे ‘लाल-बाल-पाल’ या नावाने ओळखले जाणारे त्रिकुट भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे अग्रदूत ठरले.
पत्रकारिता: निर्भीडतेचा किल्ला टिळकांनी पत्रकारितेला समाजप्रबोधन व राजकीय जागृतीचे प्रभावी माध्यम बनवले. १८८१ मध्ये ‘केसरी’ (मराठीतून) आणि ‘मराठा’ (इंग्रजीतून) ही दोन वृत्तपत्रे सुरू करून त्यांनी पत्रकारितेच्या माध्यमातून जनतेला संगठित करण्याचे कार्य सुरू केले.
‘केसरी’मधील अग्रलेखांद्वारे त्यांनी जनतेत राष्ट्रप्रेम जागवले.
त्यांचे लेख अन्याय, ब्रिटिश दडपशाही आणि सामाजिक विषमतेवर प्रखर भाष्य करणारे असत.
लेखनातून त्यांनी सत्य मांडण्याचे धैर्य दाखवले. सत्याची बाजू मांडण्यात ते कधीच मागे हटले नाहीत.
टिळकांची पत्रकारिता – शब्दांनी पेटलेली क्रांती: टिळकांनी पत्रकारितेतून केवळ राजकीयच नव्हे तर सामाजिक चळवळीही उभ्या केल्या. त्यांनी धार्मिक अंधश्रद्धा, जातीय भेदभाव, आणि अज्ञानाविरुद्ध आवाज उठवला. ‘केसरी’च्या माध्यमातून त्यांनी युवकांना संघटित केले. ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात त्यांनी लेख लिहून जनतेमध्ये असंतोष निर्माण केला. यामुळेच त्यांच्यावर वेळोवेळी राजद्रोहाचे खटले भरले गेले. त्यांना १८९७ आणि १९०८ मध्ये कारावासाची शिक्षा झाली. १९०८ मध्ये त्यांना मंडाले (बर्मा) येथे सहा वर्षांसाठी पाठवण्यात आले.
सार्वजनिक सणांच्या माध्यमातून सामाजिक ऐक्य: टिळकांनी हिंदू समाजात एकजूट निर्माण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली. हा सण केवळ धार्मिक नसून सामाजिक व राजकीय उद्देशांसाठी उपयुक्त असल्याचे त्यांनी सिद्ध केले. शिवजयंतीही त्यांनी साजरी करून छत्रपती शिवाजी महाराजांचा आदर्श समाजात रुजवला. या सार्वजनिक उत्सवांतून त्यांनी युवकांमध्ये शिस्त, नेतृत्व आणि राष्ट्रप्रेम विकसित केले.
गीता रहस्य – कर्मयोगाचा प्रचार: मंडालेच्या तुरुंगात असताना त्यांनी ‘गीता-रहस्य’ हे ग्रंथलेखन केले. गीतेतील कर्मयोगाचा अभ्यास करून त्यांनी सांगितले की, केवळ प्रवचन नव्हे तर कृती हाच खरा धर्म आहे. त्यांनी धर्माला सामाजिक व राष्ट्रीय जागृतीचे स्वरूप दिले.
अखेरची वर्षे आणि राजकीय समन्वय: कारावासातून सुटल्यानंतर त्यांनी मुस्लिम लीगशी लखनौ करार (१९१६) घडवून आणला. यामध्ये त्यांनी हिंदू-मुस्लीम ऐक्याच्या मार्गावर पावले टाकली. त्यांनी गांधीजींच्या विचारांनाही प्रोत्साहन दिले, जरी दोघांमध्ये काही तात्त्विक मतभेद होते. १९२० मध्ये त्यांची प्रकृती खालावली आणि १ ऑगस्ट रोजी मुंबई येथे त्यांचे निधन झाले.
टिळकांचा पत्रकारितेतील ठसा आणि आजचे सामर्थ्य: आज पत्रकारिता व्यवसायिकतेकडे वळली असताना टिळकांचे आदर्श अधिकच महत्वाचे ठरतात. पत्रकारिता ही समाजात परिवर्तन घडवणारी शक्ती असावी, ती सत्तेच्या बाजूने नव्हे तर सत्याच्या बाजूने असावी, हे टिळकांनी दाखवून दिले. जनतेच्या हक्कांसाठी
