भारतीय व्यंगचित्रकलेचा “कॉमन मॅन” म्हणून ओळखला जाणारा दिग्गज कलाकार आर. के. लक्ष्मण यांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांना आदरांजली अर्पण करतो. त्यांनी आपल्या कलाकृतींमधून भारतीय समाजातील राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचे अचूक, तरल आणि तरीही हसवणारे चित्रण केले. त्यांच्या प्रत्येक रेषेत सामान्य माणसाची वेदना, आशा आणि चिमूटभर हास्य सामावलेले असायचे.
आर. के. लक्ष्मण यांचा जन्म २४ ऑक्टोबर १९२१ रोजी झाला. बालपणापासूनच त्यांना चित्रकलेची आवड होती. सुरुवातीला ‘दि हिंदू’ आणि नंतर ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’ मध्ये त्यांनी केलेले काम भारतीय पत्रकारितेच्या इतिहासात अमर झाले. त्यांनी निर्माण केलेला “कॉमन मॅन” हा पात्र आज भारतीय लोकशाहीचा साक्षीदार मानला जातो. हा साधा, मध्यमवर्गीय, गप्प राहणारा पण सगळं पाहणारा माणूस त्यांच्या प्रत्येक व्यंगचित्रात आपल्या देशातील वास्तव प्रतिबिंबित करतो.
त्यांच्या व्यंगचित्रांमध्ये कधीही द्वेष नव्हता; ते नेहमीच हास्याच्या माध्यमातून विचार मांडत. नेत्यांचे भ्रष्टाचार, प्रशासनातील ढिलाई, महागाई, शिक्षण आणि रोजगारातील समस्या — या सगळ्यावर त्यांनी काटेकोर पण संतुलित भाष्य केले. त्यांच्या रेषांमधील ती साधेपणा, नेमकेपणा आणि अर्थपूर्ण शांतता हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते.
लक्ष्मण यांनी आपल्या कारकिर्दीत हजारो व्यंगचित्रे काढली, परंतु त्यांचा प्रभाव फक्त मनोरंजनापुरता मर्यादित नव्हता. त्यांच्या प्रत्येक चित्राने वाचकाला विचार करायला भाग पाडले. पत्रकारिता आणि कलेचा संगम त्यांनी इतक्या सुंदर पद्धतीने घडवला की, त्यांनी समाजाला आरसा दाखवला — हसवत हसवत अंतर्मुख केलं.
त्यांना पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण सारखे राष्ट्रीय सन्मान मिळाले, पण त्याहून मोठा पुरस्कार म्हणजे जनतेच्या मनातील त्यांच्यावरील प्रेम आणि आदर. आर. के. लक्ष्मण हे फक्त व्यंगचित्रकार नव्हते, ते भारताच्या सामूहिक भावनांचे दस्तावेजकार होते. त्यांनी दाखवलेला “कॉमन मॅन” आजही प्रत्येक भारतीयात जगतो — कारण तो आपल्याच कथा सांगतो.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण हे स्मरण करायला हवे की, खरे व्यंग हे हसवते पण दुखावत नाही; ते जागवते, पण जखमी करत नाही. लक्ष्मण यांच्या रेषा आपल्याला हेच शिकवतात — की कला ही केवळ अभिव्यक्ती नाही, तर जबाबदारी आहे.
— विनम्र अभिवादन, आर. के. लक्ष्मण या व्यंगचित्रांच्या जादूगाराला!
संपादक
प्रा.गणेश पोकळे