“मातुः चरणयोः स्वर्गः” — आईच्या चरणीच स्वर्ग असतो, हे भारतीय संस्कृतीने हजारो वर्षांपूर्वी सांगितलेले तत्त्व आजही तितकेच सत्य आहे. आई ही केवळ जन्म देणारी व्यक्ती नसून ती जीवनाला दिशा देणारी पहिली गुरू, निःस्वार्थ प्रेमाची मूर्ती आणि संस्कारांची अखंड शाळा असते.
माणसाच्या आयुष्यातील पहिला स्पर्श, पहिली ओळख, पहिला शब्द आणि पहिला संस्कार आईमुळेच घडतो. म्हणूनच प्रत्येकाच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या पायाभरणीत आईचे स्थान सर्वोच्च मानले जाते.
आजच्या आधुनिक आणि वेगवान जीवनशैलीत माणूस यश, पैसा आणि स्पर्धेच्या मागे धावत असताना अनेकदा नात्यांचे महत्त्व विसरत चालला आहे. विशेषतः आई-वडिलांप्रती असलेली कृतज्ञता आणि जिव्हाळा कमी होत असल्याचे चित्र समाजात दिसून येते. वृद्धाश्रमांची वाढती संख्या, व्यस्ततेमुळे पालकांसाठी वेळ न देणे आणि नात्यांमध्ये निर्माण होणारे अंतर ही चिंतेची बाब आहे. ज्या आईने स्वतःच्या इच्छा, स्वप्ने आणि आराम बाजूला ठेवून आपल्या मुलांचे आयुष्य घडवले, त्याच आईला वृद्धापकाळात उपेक्षा सहन करावी लागणे ही समाजासाठी लज्जास्पद बाब आहे.
आईचे प्रेम हे निरपेक्ष आणि निःस्वार्थ असते. मुलगा यशस्वी झाला तर ती आनंदाने भरून येते आणि अपयश आले तर त्याला पुन्हा उभे राहण्याची ताकद देते. ती मुलाच्या प्रत्येक वेदनेत सहभागी होते आणि प्रत्येक यशात अभिमानाने उभी राहते. आईचे योगदान पैशात किंवा शब्दांत मोजता येत नाही. म्हणूनच भारतीय संस्कृतीत “मातृदेवो भव” असे सांगून आईला देवतुल्य स्थान देण्यात आले आहे.
इतिहास सुद्धा आईच्या संस्कारांचे महत्त्व अधोरेखित करतो. राजमाता जिजाऊंनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना दिलेले संस्कार हे स्वराज्यनिर्मितीचे मूळ होते. एका आईच्या शिकवणीने केवळ एक पुत्र घडवला नाही, तर संपूर्ण राष्ट्राला दिशा दिली. यावरून आई ही समाज आणि राष्ट्रनिर्मितीची केंद्रबिंदू असल्याचे स्पष्ट होते.
आज “मदर्स डे” सारखे दिवस मोठ्या प्रमाणावर साजरे केले जातात; परंतु आईचा सन्मान एका दिवसापुरता मर्यादित राहू नये. आईला महागड्या भेटवस्तूंपेक्षा आपल्या मुलांचा वेळ, आदर, प्रेम आणि आपुलकी अधिक महत्त्वाची वाटते. तिच्याशी दोन प्रेमाचे शब्द बोलणे, तिच्या आरोग्याची काळजी घेणे, तिच्या त्यागाची जाणीव ठेवणे आणि तिच्या भावनांचा आदर करणे हेच तिच्यासाठी सर्वात मोठे उपहार आहेत.
आई ही केवळ एका कुटुंबाची आधारस्तंभ नसून संपूर्ण समाजाच्या संस्कारांचे मूळ आहे. करुणा, संयम, त्याग आणि माणुसकी यांसारखी मूल्ये आईच्या सहवासातूनच पुढील पिढीकडे जातात. त्यामुळे आईचा सन्मान करणे म्हणजे संस्कृतीचा आणि माणुसकीचाही सन्मान करणे होय.
खऱ्या अर्थाने प्रगत समाज तोच मानला जाईल, जिथे आईला वृद्धापकाळात एकटेपणा नाही, तर सन्मान मिळेल; जिथे तिच्या त्यागाची जाणीव ठेवली जाईल; आणि जिथे “आई” हा शब्द केवळ नात्यापुरता मर्यादित न राहता जीवनमूल्य म्हणून जपला जाईल.
प्रा गणेश पोकळे
संपादक