बीड जिल्ह्याच्या राजकारणातील भीष्माचार्य – शिवाजीराव (दादा) पंडित साहेब

एखाद्या जिल्ह्याचं राजकारण घडवताना केवळ सत्ता पुरेशी नसते; त्यामागे विचार, कार्यपद्धती आणि प्रामाणिकपणा हवा असतो. बीड जिल्ह्याच्या राजकारणात गेल्या काही दशकांपासून असाच एक ठसा उमटवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे गेवराई मतदारसंघाचे माजी आमदार, माजी मंत्री श्री. शिवाजीराव (दादा) पंडित साहेब.
आज त्यांच्या ८८ व्या वाढदिवसानिमित्त आपण त्यांच्याकडे केवळ ज्येष्ठ राजकारणी म्हणून पाहत नाही; तर “बीड जिल्ह्याच्या राजकारणातील भीष्माचार्य” म्हणून त्यांच्या आयुष्याकडे पाहिलं तर ते केवळ राजकारणापुरतं मर्यादित नव्हतं—तर त्यात शिक्षण, सहकार, समाजकारण आणि मार्गदर्शन अशी सर्व परंपरा सामावलेली आहे.
जनतेशी थेट नाळ: लोकनेतेपणाची खरी व्याख्या
दादांचा प्रवास गावोगावच्या प्रश्नांतून सुरू झाला. शेतकऱ्यांना पाणी नाही, रस्ते नाहीत, शाळा नाहीत—ही वस्तुस्थिती बदलावी, ही त्यांची जिद्द होती.
त्यांनी पद मिळण्याआधीच लोकांची कामं करून दाखवली. त्यामुळेच त्यांना आमदारपद, मंत्रिपद मिळालं; पण त्यांचा दृष्टीकोन नेहमीच स्पष्ट होता—“पदं येतात-जातात, पण लोकांचा विश्वास अमूल्य आहे.”
त्यांच्या राजकीय प्रवासात गटबाजीपेक्षा काम महत्त्वाचं ठरलं. गावोगाव फिरताना लोकांना खात्री वाटायची—“दादा आले म्हणजे काम सुटणारच.” हा विश्वास हीच त्यांच्या कारकिर्दीची खरी ताकद होती.

शिक्षण: समाजबदलाचं शस्त्र

दादांचा सर्वात मोठा वारसा म्हणजे शैक्षणिक क्षेत्रातला क्रांतिकारक उपक्रम.
१९७४ मध्ये त्यांनी जयभवानी शिक्षण प्रसारक मंडळ स्थापन केलं. त्या काळात ग्रामीण भागात उच्च शिक्षण मिळणं कठीण होतं; मुलं-मुली शाळा सोडून शेतात कामाला लागत. ही परिस्थिती बदलावी, या उद्देशाने दादांनी शाळा, महाविद्यालयं, तांत्रिक संस्था उभ्या केल्या.
आज या मंडळाखाली डझनभर हायस्कूल, कनिष्ठ महाविद्यालयं, चार वरिष्ठ महाविद्यालयं, फार्मसी व तांत्रिक संस्था कार्यरत आहेत. या संस्थांतून हजारो विद्यार्थी शिक्षण घेऊन डॉक्टर, अभियंते, शिक्षक, प्रशासकीय अधिकारी झाले आहेत.
दादा नेहमी म्हणतात—“शाळा म्हणजे बदलाची सुरुवात. शिक्षण म्हणजे समाजाला नवं आयुष्य.”
त्यांच्या या विचारामुळेच आज बीड जिल्ह्याच्या ग्रामीण भागात शिक्षणाचं दिव्य तेजानं प्रज्वलित आहे.

सहकार: ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा

बीड जिल्हा दुष्काळी पट्ट्यात येतो. अशा भागात शेतकऱ्यांना स्थैर्य देणारा आधार म्हणजे सहकारी चळवळ.
दादांनी हे ओळखलं आणि सहकारी साखर कारखान्यांची उभारणी केली.
साखर कारखाने हे केवळ उद्योग नव्हते; ते शेतकऱ्यांच्या उसाला न्याय्य भाव देणारे केंद्र, गावातील तरुणांना रोजगार देणारी संधी, वाहतूक व इतर लघुउद्योगांना चालना देणारी संस्था होती.
दादांनी साखर उद्योगाला दिलेला हा पाया आजही कायम आहे.
आज सहकार क्षेत्र आव्हानांपुढे उभं आहे—कर्ज, खाजगीकरण, ऊर्जा स्पर्धा—पण दादा नेहमी म्हणतात सहकार म्हणजे “लोकांचा उद्योग, लोकांसाठीचा उद्योग.”

स्वच्छ आणि लोकाभिमुख राजकारण

आजच्या काळात राजकारणावर भ्रष्टाचार, स्वार्थ, गटबाजीचे आरोप होतात. पण दादांचं जीवन या सर्वांपासून वेगळं होतं.
• स्वच्छ प्रतिमा—त्यांच्यावर कधीही गंभीर गैरव्यवहाराचे आरोप झाले नाहीत.
• जनतेशी जवळीक—ते नेहमी गावोगाव फिरत, लोकांच्या घरात बसून त्यांच्या समस्या ऐकत.
• विकासाभिमुख दृष्टी—पाणी, सिंचन, शिक्षण, आरोग्य या चार क्षेत्रांत त्यांची कामगिरी ठळक आहे.
त्यांनी दाखवून दिलं की राजकारण हे केवळ सत्ता मिळवण्यासाठी नसतं; ते समाज बदलण्यासाठीचं साधन असतं.

पुढच्या पिढीकडे वारशाची मशाल
दादांचा वारसा त्यांच्या पुढच्या पिढीकडे पोहोचला आहे.
• माजी आमदार अमरसिंह पंडित साहेब यांनी विधानसभेत व विधानपरिषदेत काम करत सहकार क्षेत्रात नवा उमेदीचा धागा दिला.
• विद्यमान आमदार विजयराजे पंडित साहेब यांना मतदारांनी प्रचंड बहुमत दिलं आहे. ही जनतेची दादांच्या वारशावरची शिक्कामोर्तब आहे. विजयराजे यांनी आता दादांचा लोकाभिमुख अजेंडा पुढे नेण्याची जबाबदारी पार पाडत आहेत.
• जयसिंह पंडित साहेब शैक्षणिक संस्थांमध्ये कार्यरत राहून नवी पिढी घडवत आहेत. ग्रामीण मुलांना उच्च शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देणं हीच दादांची खरी परंपरा ते पुढे नेत आहेत.
ही परंपरा केवळ घराणेशाही नाही, तर दादांनी घडवलेली संस्था, उद्योग आणि समाजकारण यांचा ठसा आहे.

भीष्माचार्य का?

महाभारतातील भीष्माचार्य हे तत्त्वनिष्ठ, नि:स्वार्थी आणि मार्गदर्शक होते. त्यांचा शब्द म्हणजे धर्म, त्यांचा निर्णय म्हणजे न्याय.
दादांच्या आयुष्यातही हेच गुण दिसतात—
• तत्त्वनिष्ठ नेतृत्व
• निष्कलंक प्रतिमा
• मार्गदर्शक भूमिका
• जनतेचा अढळ विश्वास
त्यांनी कधीच स्वार्थासाठी राजकारण केलं नाही. नेहमी “समाजासाठी” हा मंत्र पाळला. म्हणूनच त्यांना आज “बीड जिल्ह्याच्या राजकारणातील भीष्माचार्य” म्हणणं योग्य ठरतं.

प्रेरणादायी ठसा

दादांचा जीवनप्रवास आजच्या तरुण पिढीसाठी आदर्श आहे.
आजच्या नेत्यांनी त्यांच्या आयुष्यातून शिकावं—
• राजकारणात प्रामाणिकपणा आणि जनतेशी जवळीक हीच खरी भांडवलं आहेत.
• शिक्षण आणि सहकार या दोन स्तंभांवरच समाजाचा विकास उभा राहतो.
• सत्ता ही साधन आहे, साध्य नाही—हा संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे.

निष्कर्ष

८८ वर्षांचा प्रवास म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचं आयुष्य नव्हे; तो संपूर्ण समाजाला दिशा देणारा इतिहास आहे.
शिवाजीराव (दादा) पंडित साहेब यांनी शिक्षणाचा दीप प्रज्वलित केला, सहकाराचा पाया रचला, स्वच्छ राजकारणाची परंपरा घडवली, आणि पुढच्या पिढीकडे वारशाची मशाल सोपवली.

आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त आपण अभिमानाने म्हणू शकतो—
“हे केवळ गेवराईचे नाहीत, तर संपूर्ण बीड जिल्ह्याचे भीष्माचार्य आहेत.”

८८ व्या वाढदिवसानिमित्त शिवाजीराव (दादा) पंडित साहेब यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा—दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि अविरत प्रेरणा लाभो!

संपादक
प्रा.गणेश पोकळे
९५२७८१५१५१