आज, २५ सप्टेंबर, स्व. आ. अण्णासाहेब पाटील यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन. महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि कामगार चळवळीच्या इतिहासात अण्णासाहेब पाटील यांचे नाव संघर्ष, संघटन, श्रमप्रतिष्ठा, सामाजिक स्वाभिमान आणि त्याग यांच्याशी जोडले जाते.
२५ सप्टेंबर १९३३ रोजी सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील मंद्रुळकोळे येथे गरीब शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या अण्णासाहेबांचे बालपण आर्थिक संघर्षात गेले. शिक्षण मर्यादित राहिले आणि रोजगाराच्या शोधात ते मुंबईत आले. उसाच्या चरख्यावर तसेच लाकडाच्या वखारीत मजूर म्हणून काम करताना त्यांनी कष्टकरी कामगारांचे जीवन जवळून अनुभवले. याच अनुभवांनी त्यांच्या सामाजिक जाणिवेला दिशा दिली आणि पुढे माथाडी कामगारांच्या हक्कांसाठी संघटित संघर्ष उभा राहिला.
त्या काळात मुंबईच्या बाजारपेठांमध्ये मालाची चढ-उतार करणारा माथाडी कामगार अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा घटक असूनही सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या असुरक्षित होता. अण्णासाहेबांनी या विखुरलेल्या कामगारांना संघटित केले. त्यांच्या नेतृत्वाखालील संघर्षातून माथाडी कामगारांच्या रोजगाराचे नियमन आणि कल्याणासाठी महाराष्ट्र माथाडी, हमाल व इतर श्रमजीवी कामगार अधिनियम, १९६९ अस्तित्वात आला. हा केवळ कायदा निर्माण करण्याचा संघर्ष नव्हता; तर श्रम करणाऱ्या माणसाला प्रतिष्ठा, रोजगाराची सुरक्षितता आणि सामाजिक सुरक्षा मिळावी, या व्यापक विचाराचा तो परिणाम होता. कामगारांच्या आरोग्य आणि कल्याणासाठीही त्यांनी प्रयत्न केले. त्यामुळे अण्णासाहेबांचे कार्य केवळ माथाडी संघटनेपुरते मर्यादित न राहता कष्टकरी समाजाच्या जीवनमानाशी जोडले गेले.
माथाडी कामगारांच्या प्रश्नांवर काम करताना संघटनशक्तीचे महत्त्व अण्णासाहेबांनी अनुभवले. पुढे त्यांनी मराठा समाजातील आर्थिक व सामाजिक प्रश्नांकडे लक्ष दिले. १९८० ते १९८२ या काळात त्यांनी महाराष्ट्रातील विविध भागांत, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात दौरे करून समाजाशी संवाद साधला. त्या काळातील त्यांच्या मागण्यांमध्ये आर्थिक निकषावर आरक्षणाचा मुद्दा महत्त्वाचा होता. शिक्षण, रोजगार आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना संधी मिळावी, हा त्यांच्या भूमिकेचा केंद्रबिंदू होता. गावोगावी बैठका, जनजागृती आणि संघटनाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजाला एका व्यापक प्रश्नाभोवती एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला.
या आंदोलनाचा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे २२ मार्च १९८२ रोजी मुंबईत काढण्यात आलेला मोर्चा. मराठा समाजाच्या आरक्षणासह विविध मागण्या शासनासमोर मांडण्यासाठी अण्णासाहेबांनी या आंदोलनाचे नेतृत्व केले. त्यानंतर २३ मार्च १९८२ रोजी त्यांनी आत्मबलिदान केले. त्यांच्या या निर्णयाने मराठा समाजाच्या आरक्षणाच्या प्रश्नाला ऐतिहासिक संदर्भ प्राप्त झाला. मात्र अण्णासाहेबांच्या कार्याकडे केवळ त्यांच्या आत्मबलिदानाच्या घटनेतून पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्यांचे मोठेपण त्यांच्या संपूर्ण जीवनप्रवासात आहे—कष्टकरी कुटुंबातून आलेला युवक, स्वतः मजुरी करणारा कामगार, कामगारांना संघटित करणारा नेता, कायदेशीर हक्कांसाठी संघर्ष करणारा कार्यकर्ता आणि समाजातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांच्या प्रश्नांना सार्वजनिक व्यासपीठावर आणणारे नेतृत्व असा त्यांचा प्रवास होता.
आजच्या युवकांसाठी अण्णासाहेबांचे जीवन अनेक अर्थांनी प्रेरणादायी आहे. परिस्थिती प्रतिकूल असली तरी संघर्षातून परिवर्तन घडवता येते, संघटित प्रयत्नातून प्रश्नांना दिशा देता येते आणि समाजासाठी काम करताना वैयक्तिक स्वार्थापेक्षा व्यापक हिताला महत्त्व देता येते, हा संदेश त्यांच्या जीवनातून मिळतो. आजच्या बदलत्या काळात युवकांसमोर शिक्षण, रोजगार, कौशल्य, उद्योजकता आणि स्पर्धेची नवी आव्हाने आहेत. त्यामुळे अण्णासाहेबांच्या स्मृतीचा खरा अर्थ केवळ जयंती साजरी करण्यात नसून शिक्षण, कौशल्यविकास, रोजगारनिर्मिती, उद्योजकता आणि सामाजिक बांधिलकी या दिशेने युवकांना सक्षम करण्यात आहे.
अण्णासाहेबांनी कष्टकरी माणसाच्या श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी संघर्ष केला. म्हणूनच आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त प्रत्येकाने श्रमाचा सन्मान करण्याचा, कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांप्रती संवेदनशील राहण्याचा आणि समाजातील दुर्बल घटकांना संधी देण्यासाठी प्रयत्न करण्याचा संकल्प करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. श्रमाला प्रतिष्ठा, युवकांना संधी, शिक्षणाला प्राधान्य आणि समाजाला स्वाभिमान—याच मूल्यांमधून स्व. आ. अण्णासाहेब पाटील यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणे ही आजच्या पिढीची खरी जबाबदारी आहे.
स्व. आ. अण्णासाहेब पाटील यांच्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
प्रा. गणेश पोकळे
संपादक व सचिव
कै. अण्णासाहेब पाटील सेवाभावी संस्था, बीड